भजन संरक्षणका लागि नयाँ पुस्ताले सिक्नुपर्छ

कपिलमुनी पौडेल — भजनीय गुरू, भदौरे, रसुवा

रसुवा खबर · वर्ष १, अंक ३ · २०६७ असोज ३ गते शनिवार

तपाइँ भजनीय गुरू भनेर चिनिनु भएको छ, भजनमा कसरी लाग्नुभयो ?

त्यतिखेर गाउँमा रहेका बुढापाकाले भन्ने गरेको सुनेर र आफैमा प्रस्फुरण भएको कला हो। मलाई भजन भन्न खासै कसैले पनि सिकाउनु परेन। ईश्वरको शुभनाम जप्दा मुक्ति पाइन्छ भनेर देवताको नाम स्मरण गर्न हे राम! हे राम! भन्नु पर्छ। विशेष गरी जीवन मुक्तिको लागि नै भजन गाइने गरिएको हो।

पहिलो पटक भजन कहाँ निकाल्नु भयो ?

मैले पहिलो पटक धामीको दुर्गे भन्थे, उनको घरमा सत्यनारायणको पूजा लगाएका थिए। मैले पहिलो पल्ट ‘हे राम! हे राम! भागिरथीमा ए हेर लौ भागिरथीमा, सुनको तोला रामको घोडा भागिरथीमा’ भनेर सुरुको भजन गाएको हुँ। भजन गाउने कला सजिलै कला हो। मनमा जाँगर आउनु पर्छ, भजन सरल तरिकाले नै भन्न सकिन्छ।

भजन भन्न के के चाहिन्छ ?

भजन भन्न पहिला त रामायण, कृष्ण चरित्र, देवीभागवत, स्वस्थानी जस्ता महात्म्यको कहानी जान्नु पर्छ, दोस्रो भजनीय भाईको स्वर मिल्ने समूह चाहिन्छ। अनि खैजडी, मञ्जिरा, कर्ताल आदि राम्रोसँग बजाउन जानेपछि सबैको मन जित्ने भजनको रन्को सबैतिर सुनिने गरी गाउन सकिन्छ।

भजन कहिले कहिले गाइन्छ वा नाचिन्छ ?

रसुवा जिल्लामा भजन गाउने र नाँच्ने अवसर समय समयमा मिल्ने गर्छ। हिउँदका समयमा छत्र उठाएर छत्र नाँच्ने पनि गरिन्छ, ठूली एकादशीमा फूलको डोली गंगामा लाने बेलामा, सत्यनारायणको पूजा, सप्ताह लगाउँदा आदि इत्यादि समयमा भजन गाउने र नाँच्ने गरिन्छ। स्वस्थानी साङ्गेमा ब्रत बसेका सम्पूर्ण घरमा पालैपालो स्वस्थानीको भजन गाउँने गरेका थियौं, तर अहिले हाम्रो बल घटेपछि यो हराउँदै जाने अवस्थामा छ।

तपाइँको विचारमा छत्र नाँच कहाँबाट रसुवामा भित्रिएको होला ?

नढाँटीकन भन्नु पर्छ, हाम्रो यहाँ चाहिँ नुवाकोटको गेर्खुबाट आएको हो, तर त्यहाँ कहाँबाट आयो म भन्न सक्दिन। छत्रनाँचको भजन हेर्दा त्यहाँ हिन्दी भाषा मिसिएको हुँदा भारतीय संस्कृति हो भन्न सकिन्छ।

तपाइँका भजन गाउने सहयात्रीहरू को को हुन् ?

मेरा साथीहरू अहिले कोही पनि छैनन्। म मात्र बाँकी छु। जिबजिबेका चुडामणी पौडेल, धुसेनीका विष्णुप्रसाद देवकोटा, गैराघरे न्यौपाने यी आदि साथीहरू मेरा भजन भन्ने, जात्रामात्रामा गीत गाउने साथी हुन्। हामी नुवाकोटको खुर्साने, जिलिङ, दार्मे, गेर्खु र रसुवाकै विभिन्न ठाउँहरूमा गीत पनि भन्यौ र भजन पनि भन्यौ। सिखरबेसी, देवीघाट, नुवाकोटमा हुने जात्रामा गीत भनेर पुरस्कार पनि जितेको थिएँ। विवाह आदिमा सिलोक पनि भनें। सिलोक भन्दा प्रायश ठुवा शैली नै पाइन्थ्यो।

ठुवाको विषयमा अलिकति जानकारी दिनुस् न ?

ठुवामा हारजितको ठूलो सवाल हुन्थ्यो। कृष्ण चरित्र, रामायण आदिको ठुवा पर्थ्यो। आफैंले सिलोक रचेर भन्न सकेमा जित हुने गर्थ्यो।

ठुवामा हारजित कसरी हुन्छ ?

एउटाले सुन्दरकाण्डको सिलोक भन्न सुरू गर्यो भने त्यही काण्डको नअड्कीकन पुरा गर्नुपर्ने, अड्किएर अर्को सिलोक भन्न थालेमा उसको हार हुन्छ। अर्कोले कृष्ण चरित्रको सुरु गरेमा त्यसैमा पुरा गर्नु पर्ने हुन्छ, अन्यथा हार भएको मानिन्थ्यो।

भजन, बालन र ठुवा जस्ता प्राचीन कलाहरू लोप हुँदै गइरहेका छन्, यसको संरक्षणका लागि के गर्न सकिन्छ ?

मैले त यस्ता कलाहरूको संरक्षण हुने माध्यम नै देख्दिन। अहिलेका पुस्ताले भजन, कीर्तन आदिमा कुनै मान्यता राख्दैनन्। हाम्रा पालामा भनिएका भजन भन्यौं या भनेनौं, सत्यताको कुनै आधार छैन। न हामीसँग भजन नाँचेको फोटो मात्र छ, न अब यहाँ कसैले नाँच्छन्। हामीले केटाकेटी कालमा एका देशको कथा हो.. भनेर सुरु गरेको दन्त्य कथा जस्तै यो भजन पनि कुनै देशको कथा बन्नेछ। अहिले कुनै कुनै ठाउँमा टिभीमा देखाउन फिलिम बनाएका छन् रे अबका केटाकेटीले त्यही मात्र हेर्न पाउँछन्। यहाँको पनि त्यस्तै गर्न सके रसुवाली नाँच्ने गरेका थिए भन्ने प्रमाण राख्न सकिन्छ। संरक्षणको उपायका लागि कि फिलिम बनाउने कि अबका मान्छेले सिक्दै सिक्दै नयाँ नयाँ पुस्तालाई सिकाउने हो। अन्यथा यो लोप हुनेछ।

अन्तमा पत्रिका मार्फत आगामी पुस्तालाई के भन्नु हुन्छ ?

मैले जीवनमा नै नसोचेको काम आज हुँदैछ, मेरो कुरा, हाम्रा भजनका कुरा पत्रिकामा छापिन्छन् भनेर मैले कहिल्यै पनि सोचेको थिइन। मेरो कला थियो भन्ने कुरा पत्रिका च्यातेर नहुराए नाती पनातीले पनि देख्न पाउलान्। म मेरो आगामी पुस्तालाई मेरो र मेरो जस्तै कुरा लेखिएका पत्रिका नच्यात्नु। त्यही नै भोलिका लागि पढ्ने सामग्री बन्न सक्छ। भजन नाँच, बालन नाँच र छत्र नाँचको संरक्षण गर्न कोही कोहीले भने पनि सिक्नु, सिक्न गाह्रो छैन भन्न चाहन्छु।

रसुवा खबर · वर्ष १, अंक ३ · २०६७ असोज ३ गते शनिवार

साभार: रसुवा खबर साप्ताहिक